Wprowadzenie do wnioskowania przyczynowego

Przedmowa 9
Wprowadzenie 13

Część I
Przyczynowość

Rozdział 1
Ewolucja podejść do przyczynowości 27
1.1. Zarys starożytnego podejścia do przyczynowości 27
1.2. Nowożytne podejścia do przyczynowości 30

Rozdział 2
Związek przyczynowy - zagadnienia definiujące 43
2.1. Przyczyna i przyczynowość 45
2.2. Cechy i uwarunkowania relacji przyczynowej 66
2.3. Warunki związku przyczynowego 79
2.4. Kryteria przyczynowe 84
2.4.1. Kryteria przyczynowe D. Hume'a 85
2.4.2. Metody przyczynowe J.S. Milla 89
2.4.3. Kryteria przyczynowe R. Kocha 91
2.4.4. Kryteria przyczynowe B. Hilla i ich modyfikacja 92
2.4.5. Kryteria przyczynowości M. Sussera 95
2.4.6. Kryterium przyczynowe C.W.J. Grangera 97
2.4.7. Kryterium proceduralne P. Kawalca 99
2.5. Prawa przyczynowe i zasady uniwersalnej przyczynowości 100
2.6. Wybrane narzędzia reprezentacji analizy związków przyczynowych 113
2.6.1. Eksperymenty mentalne 113
2.6.2. Diagramy neuronowe 115

Rozdział 3
Współczesne koncepcje przyczynowości 119
3.1. Regularnościowa koncepcja przyczynowości 124
3.2. Probabilistyczna koncepcja przyczynowości 135
3.3. Kontrfaktyczna koncepcja przyczynowości 139
3.4. Strukturalna koncepcja przyczynowości 148
3.4.1. Elementy strukturalnego modelu przyczynowego 150
3.4.2. Aparat formalny koncepcji 151

Rozdział 4
Komplementarne i alternatywne koncepcje przyczynowości 159
4.1. Komplementarne koncepcje przyczynowe 159
4.1.1. Bayesowska koncepcja przyczynowości 159
4.1.2. Przyczynowość emergentna 168
4.1.3. Synergiczna koncepcja przyczynowości 172
4.2. Alternatywne koncepcje przyczynowości 177
4.2.1. Teoria linii przyczynowych B. Russella 177
4.2.2. Teoria transmisji znaku/śladu W.C. Salmona - procesowe spojrzenie na przyczynowość 180
4.2.3. Koncepcja przyczynowości N. Belnapa 183
4.2.4. Teoria wielkości zachowanej 184
4.2.5. Osobliwe spojrzenie na związek przyczynowy 186
4.2.6. Interwencyjne (manipulacyjne) spojrzenie na związek przyczynowy 187
4.2.7. Dyspozycyjne spojrzenie na związek przyczynowy 188
4.2.8. Trzy poziomy przyczynowości J. Pearla oraz D.R. Coxa i N. Wermuth 190
4.2.9. Inne koncepcje alternatywne 195
4.3. Zasady wspólnej przyczyny i skutku 197
4.3.1. Zasada wspólnej przyczyny H. Reichenbacha 197
4.3.2. Zasada wspólnego efektu 202

Rozdział 5
Współczesne problemy przyczynowości 205
5.1. Nadmiarowość przyczynowa 206
5.1.1. Nadmiarowość asymetryczna 209
5.1.2. Nadmiarowość symetryczna 213
5.1.3.Mapowanie zależności, przyczynowość przez nieobecność i zagadnienie podwójnego zapobiegania 216
5.2. Dwa podejścia do przyczynowości N. Halla 225
5.3. Zagadnienia problemowe przyczynowości według L.A. Paul 232

Część II
Wnioskowanie przyczynowe

Rozdział 6
Modele wnioskowania przyczynowego 241
6.1. Wprowadzenie do wnioskowania o przyczynach 245
6.2. Model wnioskowania asocjacyjnego P. Hollanda 247
6.3. Uproszczony model Neymana-Rubina 252
6.4. Model przyczynowy A.D. Roya 257
6.5. Statystyczne modele przyczynowe J.H. Goldthorpe'a 260
6.5.1. Związek przyczynowy jako silna zależność 261
6.5.2. Związek przyczynowy jako konsekwencja manipulacji 263
6.5.3. Związek przyczynowy jako proces generatywny 271
6.6. Współczesne podejścia do modelu wnioskowania przyczynowego 272
6.6.1. Funkcje i procedury wnioskowania przyczynowego 273
6.6.2. Analiza przyczynowa 276
6.6.3. Wnioski nieprzyczynowe 278
6.6.4. Relacje przyczynowe z udziałem trzeciej zmiennej 283
6.6.5. Zależność a związek przyczynowy 288

Rozdział 7
Wnioskowanie przyczynowe w badaniach obserwacyjnych 291
7.1. Podstawowe struktury przyczynowe 293
7.1.1. Skierowany graf acykliczny (DAG) i podstawowe struktury przyczynowe 295
7.1.2. Kryteria tylnych i frontowych drzwi 305
7.1.3. Technika d-separacji i d-połączenia oraz zmienne instrumentalne 310
7.2. Poziomy wnioskowania przyczynowego 313
7.2.1. Koncepcja marginalnej i warunkowej asocjacji 313
7.2.2. Interwencja i operator do 320
7.2.3. Kontrfakty 326
7.3. Reguły w analizie relacji przyczynowych za pomocą DAG 332
7.4. Algorytmizacja wyszukiwania struktury przyczynowej 339

Rozdział 8
Identyfikowalność i estymacja efektów przyczynowych 343
8.1. Założenia procesu wnioskowania przyczynowego 344
8.2. Efekty przyczynowe i wyniki potencjalne 357
8.2.1. Efekty oddziaływania zmiennych pośredniczących 360
8.2.2. Efekt przyczynowy całkowity, pośredni i bezpośredni 363
8.2.3. Indywidualny i średni efekt przyczynowy 372

Rozdział 9
Temporalny wymiar relacji przyczynowych 387
9.1. Związek przyczynowości z czasem i przestrzenią 387
9.2. Prospektywny i retrospektywny kierunek wnioskowania przyczynowego 393
9.3. Temporalny wymiar elementów struktury przyczynowej 402

Rozdział 10
Wybrane metody wnioskowania przyczynowego na podstawie danych eksperymentalnych i quasi-eksperymentalnych 409
10.1. Techniki dostosowania grup - Propensity Score 411
10.2. Zmienne instrumentalne IV 425
10.3. Metoda różnicy różnic DiD 429
10.4. Metody syntetycznej kontroli SCM-synth i GSCM 434
10.5. Nieciągłość regresji RD 435
10.6. Badania wzdłużne i dane panelowe we wnioskowaniu przyczynowym 440
10.7. Inne klasyfikacje metod wnioskowania przyczynowego 443

Rozdział 11
Efekty warstwowe i błędy identyfikacji w populacjach heterogenicznych 447
11.1. Efekty warstwowe w analizie przyczynowej (paradoks Simpsona) 448
11.2. Wrażliwość wnioskowania przyczynowego na wybór zmiennych kontrolnych (paradoks Lorda) 461
11.3. Zniekształcenie selekcyjne (paradoks Berksona) 467
11.4. Warunkowanie proceduralne i aktualizacja informacji (paradoks Monty'ego Halla) 471
11.5. Błędy wnioskowania krzyżopoziomowego 475
11.6. Podsumowanie układów krzyżopoziomowych w analizie przyczynowej 480

Zakończenie 485
Bibliografia 491
Indeks haseł 511
Wykaz skrótów 519
Spis rysunków 523
Spis tabel 527
Abstract. An Introduction to Causal Inference 529

ADAM SZROMEK jest profesorem nauk społecznych w zakresie nauk o zarządzaniu i jakości oraz doktorem habilitowanym nauk ekonomicznych. Pracuje w Katedrze Ekonomii i Informatyki Wydziału Organizacji i Zarządzania Politechniki Śląskiej na stanowisku profesora tytularnego. Jest członkiem Komisji Organizacji i Zarządzania Polskiej Akademii Nauk oraz Rady Dyscypliny Nauk o Zarządzaniu i Jakości przy Politechnice Śląskiej. Jego główne zainteresowania badawcze dotyczą modeli biznesu w przedsiębiorstwach turystycznych, innowacji otwartych oraz statystyki i wnioskowania przyczynowego. Specjalistyczną wiedzę w zakresie statystyki i wnioskowania przyczynowego pogłębił podczas certyfikowanych kursów prowadzonych przez Uniwersytet Harvarda oraz Uniwersytet Columbia. W 2024 r. profesor Adam Szromek został zaliczony przez prestiżowe wydawnictwo naukowe Elsevier do grona najczęściej cytowanych naukowców na świecie.

Recenzenci:
prof. dr hab. Adam Sagan, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
o. dr hab. Mariusz Tabaczek OP, Pontifical University of St. Thomas Aquinas (Angelicum) Rzym